ΕΞΗΓΗΣΗ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΑΣ:
ΧΡΙΣΤΟΛΟΓΙΑ• ΚΥΡΙΕ → (Η ΘΕΙΑ ΦΥΣΗ)
• ΙΗΣΟΥ → (Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΦΥΣΗ)
• ΧΡΙΣΤΕ → (ΟΙ ΔΥΟ ΦΥΣΕΙΣ ΣΕ ΕΝΑ ΠΡΟΣΩΠΟ)
ΤΡΙΑΔΟΛΟΓΙΑ• ΥΙΕ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ΕΛΕΗΣΟΝ ΜΕ →
(ΠΑΤΗΡ, ΥΙΟΣ ΚΑΙ ΑΓΙΟ ΠΝΕΥΜΑ)
Τα λόγια που περιέχει η θεία ευχή, δηλ. το «Κύριε Ιησού Χριστέ, Υιέ του Θεού, ελέησόν με», είναι παρμένα από την Αγία Γραφή, είναι θεόπνευστα και αποτελούν ιεράν παρακαταθήκη. Πριν από τους θεοφόρους Πατέρες, τα μυσταγώγησαν οι κορυφαίοι των Αποστόλων.
Η πλήρης Ευχή είναι η ακόλουθη:
«Κύριε Ιησού Χριστέ, Υιέ του Θεού, ελέησόν με».
Οι λέξεις που περιέχει η θεόσδοτη αυτή Ευχή, παρμένες, όπως είπαμε, από τους κορυφαίους των Αποστόλων, Παύλον, Πέτρον και Ιωάννην, ακολουθούν μίαν σειρά:
Και ο μεν απόστολος Παύλος λέει: «ουδείς δύναται ειπείν Κύριον Ιησούν ει μη εν Πνεύματι Αγίω» (Α΄ Κορ. 12:3)· συνεχίζει έπειτα ο ευαγγελιστής Ιωάννης, ο οποίος τονίζει κατηγορηματικά: «παν πνεύμα ό ομολογεί Ιησούν Χριστόν εν σαρκί εληλυθότα, εκ του Θεού εστί» (Α΄ Ιω. 4:2)· και τέλος, ο απόστολος Πέτρος ομολογεί με παρρησία: «συ ει ο Χριστός ο Υιός του Θεού του ζώντος» (Ματθ. 16:16). Τότε ο Κύριος του απάντησε: «Μακάριος είσαι, Σίμωνα, υιέ του Ιωνά, γιατί δεν είναι σάρκα και αίμα που σου το αποκάλυψε αυτό, αλλά ο Πατέρας μου που είναι στους ουρανούς» (Ματθ. 16:17).
Προσέξτε τώρα την σοφή διάταξη των λέξεων. Οι τρεις κορυφαίοι των Αποστόλων ακολουθούν ο ένας τον άλλο σαν σε κύκλο, έτσι που το τέλος του προηγούμενου να γίνεται αρχή του επόμενου:
Δηλαδή, ο ένας λέει «Κύριον Ιησούν», ο άλλος «Ιησούν Χριστόν» και ο τρίτος «Χριστόν, Υιόν του Θεού». Το δε «Θεού», που είναι το τέλος του τελευταίου, είναι ταυτόσημο με το «Κύριον», που είναι η αρχή του πρώτου.
Έτσι κλείνει ο κύκλος και σχηματίζεται ένα αχώριστο τρίπλοκο σχοινί.
2. Η ΕΥΧΗ ΛΕΓΕΤΑΙ ΕΝ ΠΝΕΥΜΑΤΙ ΑΓΙΩΚάτι άλλο που βλέπουμε στην ολοκληρωμένη Ευχή, είναι ότι και στους τρεις αποστόλους αναφέρεται ή εννοείται το Άγιο Πνεύμα:
– Στον μεν Παύλο λέγεται ρητά: «ουδείς δύναται ειπείν Κύριον Ιησούν ει μη εν Πνεύματι Αγίω».
– Στον Ιωάννη αναφέρεται έμμεσα: «παν πνεύμα ό ομολογεί Ιησούν Χριστόν εν σαρκί εληλυθότα, εκ του Θεού εστί». Και αφού, όπως λέγει, από τον Θεόν έρχεται η έμπνευση στο πνεύμα του ανθρώπου, εξυπακούεται εδώ το Άγιο Πνεύμα.
– Εις δε τον Πέτρο εννοείται από τον μακαρισμό του Κυρίου, που του είπεν ότι ο Πατήρ Του του αποκάλυψε την ομολογία αυτή και φυσικά γνωρίζουμε, ότι οι αποκαλύψεις γίνονται πάντοτε μέσω του Αγίου Πνεύματος.
Άρα η ευχή λέγεται εν Πνεύματι Αγίω.
Γι’ αυτό και οι άγιοι Πατέρες πήραν τις φράσεις αυτές ως θεϊκά λόγια του Αγίου Πνεύματος. Με τον φωτισμό του τις συνένωσαν σε μία φράση, την Ευχή, ως μνημείο προσευχής, μαρτυρημένο από της κορυφαίους των Αποστόλων, και την παρέδωσαν της μεταγενέστερους. Έτσι, το τρίπλοκο και αχώριστο σχοινί της θεοποιού της προσευχής έφτασε μέχρι εμάς και χρησιμοποιείται μέχρι σήμερα με τον ίδιο τρόπο.
3. ΔΟΓΜΑΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΗΣ ΕΥΧΗΣΗ ευχή είναι επίσης ομολογία του ορθού δόγματος και απορρίπτει κάθε αίρεση, κατά τους αγίους Πατέρες. Και εξηγούμε:
Το «Κύριε» φανερώνει την θεία φύση του Χριστού, ότι δηλ. ο Χριστός είναι Θεός, και αποκηρύσσει όσους έλεγαν ότι ήταν μόνο άνθρωπος (Εβιωναίοι, Θεόδοτος και Παύλος ο Σαμοσατεύς).
Το «Ιησού», που είναι ανθρώπινο όνομα, φανερώνει την ανθρώπινη φύση του Χριστού, και αποκηρύσσει όσους τον θεωρούσαν μόνο Θεό και έλεγαν ότι υποδύθηκε τον άνθρωπο μόνο κατά φαντασία (Δοκητιστές).
Το «Χριστέ» εξυπακούει και περιέχει και τις δύο φύσεις, την θεία και την ανθρώπινη, ενωμένες ασυγχύτως, ατρέπτως, αδιαιρέτως και αχωρίστως στο ένα πρόσωπο του Θεού Λόγου, του δευτέρου Προσώπου της Αγίας Τριάδος.
Με την λέξη «Χριστός», λοιπόν, εννοούμε και αναφερόμαστε στο ανεπανάληπτο Πρόσωπο μέσα στην ανθρώπινη ιστορία, που ενώνει στην μία Υπόστασή του δύο φύσεις, την θεία και την ανθρώπινη. Ο Χριστός, το δεύτερο Πρόσωπο της Αγίας Τριάδος, μετά την ενανθρώπιση, είναι ο αυτός (=ο ίδιος) και τέλειος Θεός και τέλειος άνθρωπος, με δύο φύσεις. Με αυτό αναχαιτίζονται οι Νεστοριανοί, που δίδασκαν δύο ξεχωριστά πρόσωπα (=υποστάσεις) στον Χριστό, ένα -τάχα- για την θεία φύση και ένα για την ανθρώπινη φύση — ενώ η Εκκλησία ομολογεί έναν Χριστό, μία υπόσταση σε δύο φύσεις.
Με το «Υιέ του Θεού», αποστομώνονται οι Μονοφυσίτες (Κόπτες, Αρμένιοι, Ιακωβίτες, Αιθίοπες) οι οποίοι κηρύττουν «μίαν φύση» «σύνθετη» στον Χριστό, η οποία, κατά τον άγιο Ιωάννη τον Δαμασκηνό, «σύμφωνα με τους αιρετικούς Μονο-φυσίτες, ούτε Θεός λογιέται ούτε άνθρωπος, αλλά κάτι άλλο, ένα αλλόκοτο “τέρας”».
Ενώ, ακριβώς, το «Υιέ του Θεού», διευκρινίζει ποιος είναι αυτός ο Χριστός, ποιο είναι αυτό το Πρόσωπο· είναι ο Υιός του Θεού — δηλαδή, με το «Υιέ του Θεού», ομολογούμε ότι μετά την σάρκωση, οπόταν ονομάζεται Χριστός, δεν έγινε σύγχυση της θείας φύσης και της ανθρώπινης ούτε προέκυψε μια σύνθετη, τάχα, φύση, όπως λένε οι Μονοφυσίτες.
Αλλά, ο Υιός του Θεού κατά την θεία Του φύση παραμένει Υιός του Θεού και ο Ίδιος, κατά την ανθρώπινη Του φύση είναι ο Υιός της Παρθένου. Με άλλα λόγια, η κάθε φύση, θεία και ανθρώπινη, διατηρεί τα δικά της ιδιώματα.
Αυτό ακριβώς ομολογούμε με το «Υιέ του Θεού».
4. ΤΟ «ΕΛΕΗΣΟΝ ΜΕ»Τέλος, το «ελέησόν με» προστέθηκε αργότερα, για εμάς τους αρχάριους και ατελείς στην αρετή. Δείχνει ότι έχουμε επίγνωση των πνευματικών μας μέτρων και αδυναμιών και ότι χρειαζόμαστε το πολύ έλεος του Θεού.
Φυσικά, οι τέλειοι εν Χριστώ αρκούνταν και σε μία μόνο λέξη της ευχής, για να γεμίσουν από ανέκφραστη γλυκύτητα και ηδονή και να αρπαχτούν σε υψηλές θεωρίες, με κλειστές τις «θύρες» των αισθήσεών τους.
Εμείς πρέπει να λέμε σταθερά και απαλά, όπως την ανάσα μας, όσο συχνά μπορούμε – και ει δυνατόν ακατάπαυστα – ολόκληρη την Ευχή, το «Κύριε Ιησού Χριστέ, Υιέ του Θεού, ελέησόν με».
5. ΔΟΓΜΑΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΗΣ ΕΥΧΗΣ (συνέχεια)Η ευχή έχει δογματικό χριστολογικό και δογματικό τριαδολογικό χαρακτήρα και χωρίζεται σε δύο μέρη:
Στο πρώτο μέρος, με το «Κύριε Ιησού Χριστέ», έχουμε αναφορά στην Χριστολογία της Ορθόδοξης Δογματικής Θεολογίας. Στο δεύτερο μέρος, με το «Υιέ του Θεού, ελέησόν με», έχουμε αναφορά στην Τριαδολογία της Ορθόδοξης Δογματικής Θεολογίας.
– Όταν λέμε «Χριστολογία», εννοούμε το κομμάτι της δογματικής που ασχολείται με το πρόσωπο του Χριστού και τις φύσεις Του.
– Όταν λέμε «Τριαδολογία», εννοούμε το κομμάτι της δογματικής θεολογίας που αφορά τον ένα Τριαδικό Θεό, την μία άκτιστη φύση που υπάρχει («Ο ΩΝ») σε τρία ομοούσια Πρόσωπα.
5.1 ΧΡΙΣΤΟΛΟΓΙΑ – «ΚΥΡΙΕ ΙΗΣΟΥ ΧΡΙΣΤΕ»
Ο Χριστός, όπως είπαμε και πιο πάνω, είναι το ένα και ανεπανάληπτο Πρόσωπο που υπάρχει σε δύο φύσεις, την θεία και την ανθρώπινη, ενωμένες στην Υπόστασή Του ασυγχύτως, ατρέπτως, αδιαιρέτως και αχωρίστως.
Πριν την ενανθρώπηση, ο Θεός Λόγος δεν ονομάζετo Χριστός, αλλά ο Μονογενής Υιός και Λόγος του Θεού. Με την σάρκωση, όταν προσέλαβε στο Πρόσωπό Του την ανθρώπινη φύση, η οποία συνελήφθη εκ Πνεύματος Αγίου και Μαρίας της Παρθένου, τότε ονομάζεται Χριστός».
Όπως είδαμε και στην αρχή, με το «Κύριε» ομολογούμε την θεία φύση του Χριστού και με το «Ιησού» την ανθρώπινη Του φύση. Αυτά τα δύο, το «Κύριε» και το «Ιησού», ενοποιούνται στην λέξη «Χριστέ», και υποδηλούν την ένωση των δύο φύσεων στο ένα Πρόσωπο του Θεού Λόγου, ο Οποίος, όπως είπαμε, μετά την ενανθρώπιση ονομάζεται «Χριστός».
Άρα το «Κύριε» δείχνει την θεία φύση, το «Ιησού» δείχνει την ανθρώπινη φύση, και το «Χριστέ» δείχνει ότι οι δύο αυτές φύσεις είναι ενωμένες στο ένα Πρόσωπο του Θεού Λόγου, του δεύτερου προσώπου της Αγίας Τριάδος, ενωμένες, όπως είπαμε, ασυγχύτως, ατρέπτως, αδιαιρέτως και αχωρίστως.
Αυτό, αδελφοί μου, αποτελεί το βασικό Χριστολογικό Δόγμα της Εκκλησίας μας και εκφράζεται στο πρώτο μέρος της Ευχής, με το «Κύριε Ιησού Χριστέ».
Βεβαίως, ο Χριστολογικός χαρακτήρας του πρώτου μέρους της Ευχής επεκτείνεται και στο δεύτερο μέρος της, με το Υιέ του Θεού, όπως είδαμε στις δύο τελευταίες παραγράφους της Σημείωσης αρ.3 (Δογματική ανάλυση της Ευχής).
5.2 ΤΡΙΑΔΟΛΟΓΙΑ – «ΥΙΕ ΤΟΥ ΘΕΟΥ, ΕΛΕΗΣΟΝ ΜΕ»
Πάμε τώρα να δούμε το δεύτερο μέρος της Ευχής, το οποίο αποτελείται από τις λέξεις: «Υιέ του Θεού, ελέησόν με». Ήδη αναλύσαμε τις λέξεις αυτές και την σημασία τους.
Θα δούμε εδώ την Τριαδολογική έννοια των τριών αυτών λέξεων:
– Όταν λέμε “ο Ιωάννης είναι υιός του Ανδρέα”, τότε ποια θέση επέχει το κάθε πρόσωπο;
– Ασφαλώς ο Ιωάννης είναι ο υιός και ο Ανδρέας είναι ο πατέρας.
Το ίδιο συμβαίνει και με το «Υιέ του Θεού»· η μεν πρώτη λέξη («Υιέ») αναφέρεται στον Υιό και Λόγο του Θεού, το δεύτερο Πρόσωπο της Αγίας Τριάδος· η δε επόμενη λέξη («του Θεού») αναφέρεται ασφαλώς στον Πατέρα του Υιού και Λόγου Του, το πρώτο Πρόσωπο της Αγίας Τριάδος.
Ιδού, ήδη στες πρώτες δύο λέξεις έχομε τα δύο από τα τρία Πρόσωπα του Τριαδικού Θεού.
Τι εξυπακούεται με το «ελέησόν με»;
Το έλεος του Θεού δεν είναι άλλο παρά η χάρη του Παναγίου Πνεύματος, την οποία πρέπει εμείς οι αμαρτωλοί συνεχώς να ζητούμε από τον Θεό, ικετεύοντες αδιαλείπτως για «έλεος»!
Σαν να του λέμε, «λυπήσου με Κύριέ μου τον αμαρτωλό, στην αθλία, αμαρτωλή και ελεεινή κατάσταση που βρίσκομαι, και δέξου με πάλι πίσω στην χάρη Σου».
Με άλλα λόγια: Δος μου πνεύμα δυνάμεως, για να με ενδυναμώσει κατά των πειρασμών· δος μου πνεύμα ανορθωτικό, για να ανορθωθώ από την πτωτική μου κατάσταση· δος μου πνεύμα αγάπης, για να Σε αγαπώ και να μην απομακρύνομαι πλέον από κοντά Σου· δος μου πνεύμα ειρήνης, για να κρατεί την ψυχή μου ειρηνική και τους λογισμούς μου νηφαλίους.
Με το «ελέησόν με», λοιπόν, εξυπακούεται η προσευχή διά να μας σταλεί η χάρη του Παναγίου Πνεύματος, του τρίτου Προσώπου της Αγίας Τριάδος.
Άρα το «Υιέ του Θεού, ελέησόν με» δεικνύει το Τριαδολογικό μας δόγμα, που μιλά για μία φύση του Τριαδικού Θεού (ένας Θεός) σε τρεις υποστάσεις (τρία Πρόσωπα): τον Πατέρα, τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα.
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΙΚΑ
Γι’ αυτό, αδελφοί μου, πρέπει να λέμε ολόκληρη την ευχή και να μην παραλείπουμε το «Υιέ του Θεού». Όχι ότι είναι αμαρτία να το παραλείπει κάποιος, αλλά έτσι η Ευχή γίνεται ελλιπής. Είναι πρακτική συμβουλή των αγίων Πατέρων είναι να μην αλλάζουμε συνεχώς τα λόγια της Ευχής· άλλοτε δηλαδή να λέμε το «Υιέ του Θεού» και άλλοτε όχι. Αλλιώς, λένε, ο νους συνηθίζει στην ακαταστασία, και σαν δέντρο που μεταφυτεύεται συνέχεια μένει άκαρπος.
Η ευχή είναι καλόν να λέγεται ολόκληρη:
«Κύριε Ιησού Χριστέ, Υιέ του Θεού, ελέησόν με», γιατί, όπως είδαμε αποτελεί μνημείο προσευχής και παράλληλα αποκηρύσσει κάθε αίρεση.
Όπως ήδη αναλύσαμε, το «Κύριε Ιησού Χριστέ» αποτελεί αναφορά στο Χριστολογικό Δόγμα και το «Υιέ του Θεού, ελέησόν με» αναφορά στο Τριαδολογικό Δόγμα.
Θα μπορούσαμε, κάθε τόσο, να τονίζουμε μέσα μας κάθε λέξη της Ευχής εκ περιτροπής:
-Να πούμε δηλ. πολλές φορές το «Κύριε,….Κύριε», για να τονιστεί μέσα μας η θεία φύση του Χριστού μας.
– Να πούμε πολλές φορές το «Ιησού,…. Ιησού», για να τονιστεί μέσα μας η ανθρώπινη Του φύση.
– Να πούμε πολλές φορές το «Χριστέ,….Χριστέ», για να τυπωθεί μέσα μας το «Χριστός» που καταδεικνύει το ένα πρόσωπο, το οποίο ενώνει στην θεία Του Υπόσταση τις δύο φύσεις, την θεία (που δείχνει το «Κύριε»), και την ανθρώπινη (που δείχνει το «Ιησού»).
– Να πούμε κατόπιν πολλές φορές το «Υιέ,….Υιέ», για να τυπωθεί μέσα μας ο Υιός του Θεού, κατά την θεία φύση, αλλά και Υιός της Παρθένου, κατά την ανθρώπινη Του φύση.
– Έπειτα μπορούμε να τονίζουμε πολλές φορές το «του Θεού,….του Θεού», δηλαδή του Πατρός, ο Οποίος Πατήρ είναι όλος αγάπη, ώστε έδωσε τον Μονογενή Του Υιό στο πάθος, την σταύρωση και τον θάνατο, για να σώσει από από τον θάνατο τον άνθρωπο.
– Τέλος μπορούμε να λέμε πολλές φορές το «ελέησόν με», σαν μια κατανυκτική ικεσία προς το Άγιο Πνεύμα, να μας στείλει την χάρη Του και να θεραπεύσει τις αρρώστιες μας, τόσο τις σωματικές, όσο κυρίως τις πνευματικές και να διορθώσει και συμπληρώσει τις ατέλειές μας, τα χάλια μας…
Σύμφωνα με τπους αγίους Πατέρες, όποιος μένει πάντοτε μέσα στην καρδιά του απομακρύνεται από όσα θεωρούνται «ωραία» στην ζωή και ζει στο εξής με τις εμπνεύσεις, όχι της σάρκας, αλλά του Πνεύματος. Όποιος στρέφεται κάθε ώρα στο βάθος της ψυχής του, ευφραίνεται στην καρδιά. Όποιος συγκεντρώνει την θεωρία του μέσα του, «βλέπει» εκεί την λάμψη του Πνεύματος. Και όποιος απομακρύνθηκε από κάθε περιπλάνηση του νου, «βλέπει» τον Κύριό του μέσα στην καρδιά του…
Όμως για να κατορθωθεί αυτό, χρειάζονται μακρό χρονικό διάστημα, κόπος και αγώνας σωματικός και ψυχικός.
Ανάλογα με το μερίδιο της δωρεάς και της χάρης που ελπίζουμε να μετάσχουμε, απαιτούνται και οι ανάλογοι αγώνες, προσθέτοντας επιπλέον χρόνο στο να λέγεται η Ευχή, μέχρι να εξοριστεί από την καρδιά ο εχθρός και να κατοικήσει σε αυτήν φανερά ο Χριστός.
Γι’ αυτό ας επικαλούμαστε όσο πιο συχνά γίνεται, με τα χείλη και με την καρδιά, το:
«Κύριε Ιησού Χριστέ, Υιέ του Θεού, ελέησόν με».*Σημ.: Μετά την σύντομη ανάπτυξη του εισαγωγικού μας θέματος, απαντούμε στην συνέχεια σε κάθε είδους απορίες, αμφιβολίες ή ερωτήματα που τυχόν έχουν οι πιστοί (και όχι απαραιτήτως μόνο στο εισαγωγικό θέμα που θίγουμε).
